SolpeX - innowacyjny spektropolarymetr rentgenowski do badań Słońca Drukuj
poniedziałek, 08 kwietnia 2019 09:55

Instrument SolpeX, zaprojektowany w Zakładzie Fizyki Słońca Centrum Badań Kosmicznych PAN (CBK PAN), przyczyni się do lepszego zrozumienia fizyki rozbłysków słonecznych. Na przełomie 2020 i 2021 roku przyrząd trafi na Międzynarodową Stację Kosmiczną.

Zgłębianie wiedzy na temat natury źródeł promieniowania rentgenowskiego jest konieczne do zrozumienia procesów przemiany energii magnetycznej w jej inne formy, których przejawy obserwujemy w zjawiskach aktywnych zachodzących w atmosferze Słońca.

 

Pomiary polarymetryczne rentgenowskiej części widma rozbłysków słonecznych pozwalają bardzo dobrze poznać strukturę pola magnetycznego i uwięzionej w nim gorącej plazmy rozbłyskowej. Właśnie tego rodzaju pomiarami zajmie się SolpeX, wykonując je z większą dokładnością i wiarygodnością, niż w którejkolwiek z dotychczasowych misji kosmicznych.

SolpeX będzie stanowił część rosyjskiego modułu pomiarowego KORTES, przeznaczonego do obrazowania i spektroskopii Słońca w zakresie dalekiego ultrafioletu i promieniowania rentgenowskiego. Opracowany przez Polaków SolpeX zawiera w sobie trzy podzespoły:

- PHI (Pin-Hole soft X-ray Imager-spectrophotometer) - kamerę otworkową rejestrującą rentgenowskie obrazy Słońca na detektorze CMOS. Kamera pozwoli na uzyskiwanie obrazów z umiarkowaną rozdzielczością przestrzenną (∼20 arcsec), energetyczną (FWHM = 0.44 keV dla linii Fe 6.4 keV) i czasową (1/8 s);

- B-POL (Bragg Polarimenter) - urządzenie pozwalające na rejestrowanie widm słonecznych w zakresie od 3,9 Å do 4,15 Å (0,39 nm - 0,415 nm). Dzięki rotacji elementów optyki urządzenia (dwóch kryształów krzemu i dwóch detektorów CMOS) na specjalnej, naprowadzanej na źródło promieniowania platformie, B-POL umożliwi pomiar stopnia i kierunku liniowej polaryzacji rejestrowanego promieniowania;

- RDS (fast Rotating Drum X-ray Spectrometer) - spektrometr rentgenowski składający się z czterech stacjonarnych detektorów SDD i wirującego bębna, na którym umieszczono 8 kryształów. Ten nowatorski spektrometr pozwoli na rejestrację widm rentgenowskich korony słonecznej w szerokim zakresie promieniowania (0,4 Å - 23 Å, czyli 0,04 nm - 2,3 nm) i z bardzo wysoką rozdzielczością czasową (0.1 s) i spektralną (w przedziale 0.03 eV - 1.7 eV).

Prace nad instrumentem SolpeX były możliwe dzięki grantowi Narodowego Centrum Nauki nr 2013/11/B/ST9/00234. Szczegółowy opis przyrządu zawiera praca opublikowana właśnie w czasopiśmie Experimental Astronomy:

 

Experimental Astronomy, https://doi.org/10.1007/s10686-018-09618-4

 

Żaneta Szaforz, Marek Stęślicki, Janusz Sylwester, Barbara Sylwester

Poprawiony: piątek, 12 kwietnia 2019 13:32